भवानी बराल
पापीलाइ लाभले
लोभीलाइ आशाले
डराउनेलाइ त्रासले
र मूर्खलाइ भ्रमले
अधिन गरेर, संगठन गरेर अपराध गर्ने
मण्डले।
रुपचन्द्र विष्टले मण्डलेबाट होसियार शीर्षकको कवितामा यिनै पङ्ती लेखेका थिए। मण्डलेको हकमा विष्टका कविताका यिनै हरफ काफी छन् । यद्धपी यो लेखोटमा नेपाली राजनीतिमा मण्डले प्रवृत्तिको चरित्र चित्रण गर्ने प्रयास गरिने छ। मण्डले प्रवृत्तिको निरन्तरता आजपनि उत्तिकै प्रभावकारी छ । यसर्थ मण्डलेको चरित्र चित्रण गर्नु आवश्यक हुन्छ।
नेपालको इतिहासमा खासगरी पञ्चायती व्यवस्थाको कालखण्ड ९विसं २०२०–२०३६० दशकमा सक्रिय रहेको विवादास्पद कथित विद्यार्थी संगठन ‘राष्ट्रवादी स्वतन्त्र विद्यार्थी मण्डल’ थियो । समयक्रमसंगै यो संगठन बदनाम भयो र आज मण्डले नामले चिनिन्छ । मण्डले प्रवृत्ति आजपनि नेपाली राजनीतिको बंशानुगत रोग हो । हुनलाइ यो संगठनको निहित उद्वेश्य, लक्ष थिए । यसको वैचारिक आधार नेपाली राष्ट्रवाद र स्वाधिनता, शिक्षामा सुधार, विद्यार्थी अधिकार, सुशासन, अमनचयन, भ्रष्टाचारको विरोध आदि । सुन्दा कर्णप्रिय लाग्ने शब्दवलीले वैचारिक आधार सिँगारिएको थियो । तर वास्तवमा राजाको प्रतक्ष शासन तथा पञ्चायती व्यवस्थाको समर्थन गर्ने, वामपन्थी तथा प्रजातान्त्रिक आन्दोलन दबाउन सक्रिय रहने र आन्दोलनको प्रतिकार गर्ने जत्था थियो । राष्ट्रवादी त छँदै थिएन आजको भाकामा महेन्द्रवादी थियो।
मण्डल र मण्डले
समान उद्वेश्य भएका मानिसहरुको जमात वा समितिलाई ‘मण्डल’ भनिन्छ । मन्डले त्यही मण्डल शब्दबाट अपभ्रंस हुँदै मन्डलमा एकलख लागेर, लगाएर मन्डले भएको हो । यहि मन्डले शब्द कालान्तरमा यति कुख्यात भयो कि नेपाली शब्दकोसहरुले पनि परिभाषित गर्ने नौवत आयो । तीनै शब्द कोसले ‘अरुको अहित चिताउने, छुल्याहा, उपद्रया मण्डले’ हो भने अर्थ लगायो । रुपचन्द्रको भाकामा भन्ने हो भने, दिमाग खाली, मुड्की ताली मन्डले ।
निर्दलीय पञ्चायती व्यवस्थाको समयमा दलहरु प्रतिबन्धित थिए । ती दलहरु विद्यार्थी संगठनमार्फत आफ्ना विचार, कार्यक्रम र आन्दोलन अगाडि बढाउँथे । यिनै आन्दोलनको प्रतिकार गर्न मण्डलेको गठन भएको थियो । विसं २०२१–०२२ को विद्यार्थी आन्दोलनले कलेजमा ‘स्वतन्त्र विद्यार्थी युनियन स्ववियु गठन गर्ने माग पुरा गर्न सरकार वाध्य भयो।
विसं २०२२ सालदेखि स्ववियु संस्थागत हुन थाल्यो। तर स्ववियुमा पञ्चायतइतर संगठनले निर्वाचनबाटै कब्जा गर्थे। यस्तैमा मण्डलेको उदय विद्यार्थी संगठनको कार्यक्रम प्रतिकार गर्न भएको थियो। मण्डलेको कथित वैचारिक आधार त देखाउने दाँत मात्र थिए। उनीहरु आतंक सृजना गर्न बढी केन्द्रित हुन्थे । बदनाम हुँदै गए।
अन्तत मन्डलबाट मन्डले भए। विसं २०३६ सालको विद्यार्थी आन्दोलनको कारण सरकारले मन्डलेलाई प्रतिबन्ध लगाउन वाध्य भयो। मन्डले खारेज भयो । त्यो विद्यार्थी आन्दोलनमा म स्वयम् पनि सरिक थिएँ। मन्डलेका विषयमा लेख्ने यिनै हातले दुइजना मन्डलेलाई धरानमा मोसो दलेर ठेलामा शहर घुमाएको सम्झना झल्को आएको छ। तर नेपाली राजनीतिमा मन्डले प्रवृत्ति अझै बाँकी छ । सरुवा रोग झैं सरेको छ । मन्डले प्रवृत्ति भनेको आफ्नो अनुकुल नहुनेलाई जुनसुकै उपायबाट अन्त्य गर्ने हो। यसको उदाहरण बरिष्ठ पत्रकार पदम ठकुराठी हुन।
उनको ज्यानै लिने गरि तनिै भूमिगत मन्डलेहरुले गोली हानेर हत्या गर्ने साजिस गरेका थिए। भाग्यवस उनको ज्यान जोगियो तर उनले एउटा आँखा गुमाउन पुगे। तर त्यही मन्डले संगठनको उनी संस्थापक अध्यक्ष थिए। यसरी आफ्ना पूर्व अध्यक्षलाई पनि बसिखान नदिने कस्तो संगठन थियो होला ?
तर आजपनि भिन्न रुपमा मन्डलेको भूत जागेकै छ। यसलाई झाँक्री तन्त्र विद्यामा ‘सिया’ जागेको भनेर बुझिन्छ। बहुदलीय व्यवस्थाको पुनस्थापना पछि नेपाली कांग्रेसको तरुण दलमा, गणतन्त्रको स्थापना पछि माओवादीको वाइसियल, एमालेको युथ फोर्समा मण्डले प्रवृत्ति सरेको थियो। आजभोली अराजक असंगठीत ९घण्टींखराने ग्याङमा सरेको छ। राजधानीमा सुकुम्बासीलाई बेदखल गर्दा यिनको उपस्थितिले देखाउँथ्यो। यदाकदा माइतिघर मण्डलामा गएर आन्दोलनकारीको प्रतिकार गर्न खोजेको दृश्य हामी सबैले देख्दै भोग्दै आएका छौं। भर्खरै मिडिया हाउसमा कारबम तेस्र्याउने यिनै यान्त्रिक मन्डले हुन। न्यायपूर्ण आन्दोलनलाई सामाजिक सञ्जालमार्फत उछित्तो काड्ने यिनै डिजिटल मण्डले हुन।
मन्डलेका प्रकार
मन्डलेका आकार प्रकार भने फरक छ। तिनले देखाएको प्रवृत्तिगत चिनारी यस प्रकारले गर्न सकिन्छ। यिनलाई रंग अनुसारको वर्गिकरण गरिएको छ।
पहेँलोपन्थी मन्डले यो अग्र्यानिक मन्डले हो। राष्ट्रवादी स्वतन्त्र विद्यार्थी मन्डल नामैले पनि यो अग्र्यानिक हो भन्ने बुझाउँछ। जनमत संग्रहताका पञ्चायतको रंग पहेँलो भएकोले र त्यही व्यवस्थाको हिमायती भएकोले यो जातको मन्डले पहेँलपुर मन्डले हो।
निलोपन्थी मन्डले जनमतताका बहुदलीय व्यवस्थाको रंग निलो थियो। यी कांग्रेसीहरुको अधिकतम लक्ष पनि बहुदलीय व्यवस्थासम्म मात्र हो। यसैले स्वभावैले यि निलाम्बर मन्डले भए।
रातापन्थी मण्डले कम्युनिस्टका झण्डादेखि दर्शन, पुस्तक सबै राता हुनाले यिनलाई रातापन्थी वा राता मन्डले नाम दिनु उपयुक्त हुन्छ। यी मन्डलेमा वाइसिएल र युथ फोर्स हुन।
कालापन्थी मण्डले जेन्जी विद्रोह यता देखिएका यी काला मन्डले हुन। यी अराजक खरानेहरुलाई अंगार मन्डले नाम दिए पनि हुन्छ। यिनका गुरु बाउहरु कालो चस्मा, कालै लुगा, कालो सिसा भएका कालै गाडिमा चढने भएकोले यिनीहरु काला मन्डले भए। देश नै अंगारमा परिणत गरि दिएकोले पनि कालापन्थी मन्डले भन्नु अन्यथा हुने छैन। केहि बर्खा अगाडि यिनले निलो क्रान्ती गर्न भनेर निलो रिविन लगाएका थिए। तर त्यो त देखाउने दाँत मात्रै थियो। निलो रंगसंग मोह भंग भैसकेको थियो । गत भदौ २४ गतेको विध्वंस मच्चाउने यिनीहरु काला मन्डले हुन।
रहलपहल
अन्याय, अन्धभक्ति, चाकरी, अवसरवाद र जनविरोधी प्रवृत्ति मन्डले प्रवृत्ति हो। पहेँला अग्र्यानिक मन्डलेको पतनपछि निला मन्डले, राता मन्डले हुँदै काला मन्डलेमा भूत सवार भएको छ। निला, राता, काला मन्डले पहेँलो मन्डलेको अवतार हो । धामी, झाँक्री, विजुवा, ओझाको भाकामा भन्दा काला मन्डलेमा पहेँलो मन्डलेको सिया जागेको हो। राम्रोसंग झारफुक गरेर कालो मन्डलेलाई काँचो धागोले बाँधेर दोबाटोमा नगाडेसम्म, बाचा बन्धन र मन्त्रले चारै दिशा नबाँधेसम्म चैन हुँदैन है मनुवा हो। हेरहेर मनुवा हुरहुर।
