ॐ… अहम्… म…
सायद यी केवल अक्षर होइनन्।
यी केवल उच्चारण गरिने शब्द पनि होइनन्।
यी त त्यो अनन्त प्रश्नका प्रतिध्वनि हुन्,
जसको उत्तर खोज्दै मानवले युगौँ बिताएको छ—
“म को हुँ?”
ब्रह्माण्डको अथाह विस्तारमा हेर्दा एउटा सानो अस्तित्व—म।
तर यही “म” भित्र एउटा सम्पूर्ण संसार लुकेको छ।
सृष्टि छ, शक्ति छ, चेतना छ, जीवन छ, मृत्यु छ।
भूत छ, वर्तमान छ, भविष्य छ।
प्रकाश छ, अन्धकार छ।
सुख छ, दुःख छ।
धर्म छ, अधर्म छ।
प्रेम छ, घृणा छ।
सत्य छ, असत्य छ।
र यी सबैलाई अनुभूति गर्ने, रोज्ने र त्यसको परिणाम भोग्ने एउटा चेतन अस्तित्व छ—
म।
धेरै धर्मग्रन्थ र आध्यात्मिक दर्शनहरूमा परमसत्ताले आफूलाई “म” भनेर सम्बोधन गरेको पाइन्छ।
“म सृष्टि हुँ।”
“म शक्ति हुँ।”
“म मृत्यु हुँ।”
“म अनन्त जीवन हुँ।”
“म प्रकाश हुँ।”
“म अन्धकार हुँ।”
यदि “म” यति विशाल अर्थ बोकेको शब्द हो भने,
फेरि प्रश्न उठ्छ—
म वास्तवमा को हुँ?
आज बिहानको यो शान्त क्षणमा,
पूर्वको आकाश उज्यालो हुनुअघि,
म आफैँभित्रको “म” खोज्दै थिएँ।
त्यही खोजीमा
म आफ्नै शब्दभित्र डुब्न थालेँ।
“म”—
एउटा सानो अक्षर।
तर अर्थमा अथाह।
सायद “म” एउटा यस्तो स्वतन्त्र अस्तित्व हो,
जसको अगाडि दुईवटा बाटा सधैँ खुला छन्।
एउटा—सत्यको बाटो।
अर्को—असत्यको बाटो।
एउटा बाटोले जीवनतर्फ लैजान्छ,
अर्कोले मृत्युतर्फ।
एउटाले उज्यालोतर्फ डोर्याउँछ,
अर्कोले अन्धकारतर्फ।
एउटाले प्रेम सिकाउँछ,
अर्कोले घृणा।
एउटाले निर्माण गर्छ,
अर्कोले विनाश।
तर यी दुई बाटामध्ये कुन बाटो रोज्ने?
त्यो निर्णय गर्ने अधिकार कसलाई छ?
मलाई।
त्यसैले “म” केवल एउटा शब्द होइन।
“म” एउटा निर्णय गर्ने चेतना पनि हो।
सायद यही कारणले मानव जीवन यति अद्भुत छ।
एउटै “म” भित्र
ईश्वरतर्फ उन्मुख हुने सम्भावना पनि छ,
र आफ्नै विनाशतर्फ जाने सम्भावना पनि।
एउटै “म” भित्र
सृष्टिकर्ताका गुण झल्किन सक्छन्,
र विनाशकारी प्रवृत्तिका छायाहरू पनि।
त्यसैले प्रश्न यो होइन—
“मसँग के छ?”
प्रश्न त यो हो—
“मभित्रको म कुन दिशामा जाँदैछ?”
युगौँदेखि ऋषि, मुनि, दार्शनिक र साधकहरूले यही “म” को खोजीमा आफ्नो जीवन समर्पित गरे।
प्रकृतिसँग संवाद गरे।
मौन बसे।
तपस्या गरे।
आफ्नै चेतनाभित्र प्रवेश गरे।
किन?
सायद उनीहरू बाहिर ईश्वर खोजिरहेका थिएनन्।
उनीहरू आफैँभित्र लुकेको त्यो चेतनाको पहिचान खोजिरहेका थिए।
सायद अन्ततः “म को हुँ?” भन्ने प्रश्नको उत्तर भेट्टाउनु नै
मानव जीवनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हो।
किनकि हामीले आफूलाई चिनेनौँ भने
हामीले संसार जिते पनि के जित्यौँ?
हामीसँग धन होला।
शक्ति होला।
प्रतिष्ठा होला।
महल होला।
सुविधा होला।
तर यदि आफ्नै “म” अपरिचित रह्यो भने
यी सबै उपलब्धिहरूको अर्थ के होला?
आजको मानव संसार जित्न दौडिरहेको छ।
कोही विलासितामा डुबेको छ।
कोही पापको भारी बोकेर हिँडिरहेको छ।
कोही धर्मबाट टाढिँदैछ।
कोही प्रेम गुमाउँदैछ।
कोही कठोर बन्दैछ।
हामीसँग ज्ञान बढेको छ,
तर आत्मज्ञान घटेको छ।
हामीले संसारलाई चिन्न धेरै साधन बनायौँ,
तर आफूलाई चिन्ने समय निकाल्न सकेनौँ।
हामीले आकाश नाप्यौँ,
समुद्र नाप्यौँ,
पृथ्वी नाप्यौँ—
तर आफ्नै मनको गहिराइ नाप्न सकेनौँ।
हामीले अरूलाई पहिचान दियौँ,
तर आफ्नै पहिचान बिर्सियौँ।
कसैले सोध्यो—
“तिमी को हौ?”
हामीले आफ्नो नाम भन्यौँ।
आफ्नो पद भन्यौँ।
आफ्नो जात, पेशा, हैसियत र परिचय भन्यौँ।
तर के हामी वास्तवमै हाम्रो नाम हौँ?
के हामी हाम्रो शरीर मात्र हौँ?
शरीर त समयसँगै परिवर्तन हुन्छ।
नाम त समाजले दिएको परिचय हो।
पद आज छ, भोलि नहुन सक्छ।
धन आज छ, भोलि नहुन सक्छ।
त्यसो भए—
यी सबैभन्दा पर रहेको म को हुँ?
सायद हामी त्यो होइनौँ,
जुन नामले संसारले हामीलाई चिन्छ।
सायद हामी त्यो चेतनाको प्रतिनिधि हौँ,
जसले हामीलाई जीवन दिएको छ।
हामी सृष्टिकर्ताको सृष्टि हौँ।
हामीभित्र उहाँको सिर्जनाको छाप छ।
हामीभित्र प्रेम गर्ने क्षमता छ।
सृजना गर्ने क्षमता छ।
क्षमा गर्ने क्षमता छ।
सत्य रोज्ने क्षमता छ।
गल्ती स्वीकार गर्ने क्षमता छ।
फेरि उठ्ने क्षमता छ।
तर विडम्बना यही हो—
हामी आफूभित्रको त्यो सम्भावनालाई चिन्नै चाहँदैनौँ।
प्रकृतिले हामीलाई धेरै कुरा सिकाउँछ।
नदी बग्न सिकाउँछ।
वृक्ष दिन सिकाउँछ।
सूर्य उज्यालो दिन सिकाउँछ।
आकाश विशाल हुन सिकाउँछ।
पृथ्वी सहन सिकाउँछ।
फूल सुन्दर भएर पनि विनम्र हुन सिकाउँछ।
तर हामी प्रकृतिको सृष्टि भएर पनि
प्रकृतिको भाषा बुझ्न बिर्सिरहेका छौँ।
हामीसँग अझै समय छ।
आफूलाई सच्याउने समय छ।
आफ्नो बाटो बदल्ने समय छ।
आफ्नो “म” लाई फेरि चिन्ने समय छ।
किनकि—
म आदि पनि हुँ।
म अन्त्य पनि हुँ।
म जीवन हुँ।
म मृत्यु हुँ।
म सत्य हुँ।
म प्रकाश हुँ।
तर यदि मेरो “म” अन्धकारको बाटोमा विलीन भयो भने
त्यो बाटोले मलाई अनन्त मृत्युको दिशामा लैजान सक्छ।
र यदि मेरो “म” सत्य, प्रेम, करुणा र प्रकाशको बाटोमा विलीन भयो भने
सायद त्यही बाटोले मलाई अनन्त जीवनको अनुभूतितर्फ पुर्याउँछ।
त्यसैले “म” आफैँमा एउटा सम्भावना हुँ।
मसँग रोज्ने अधिकार छ।
मसँग निर्णय गर्ने शक्ति छ।
मसँग आफूलाई बदल्ने सामर्थ्य छ।
म विनाश रोज्न सक्छु।
म निर्माण रोज्न सक्छु।
म अन्धकार रोज्न सक्छु।
म ज्योति रोज्न सक्छु।
म घृणा रोज्न सक्छु।
म प्रेम रोज्न सक्छु।
म पापतर्फ झुक्न सक्छु।
म धर्मतर्फ फर्किन सक्छु।
अन्ततः—
मेरो जीवनको दिशा अरू कसैले निर्धारण गर्ने होइन।
मेरो “म” ले नै निर्धारण गर्ने हो।
सायद त्यसैले “म” एउटा अक्षर भएर पनि
पूरै जीवनको कथा बोकेको छ।
“म” भित्र प्रश्न छ।
“म” भित्र उत्तर छ।
“म” भित्र पतन छ।
“म” भित्र उत्थान छ।
“म” भित्र मृत्यु छ।
“म” भित्र जीवन छ।
“म” भित्र अन्धकार छ।
“म” भित्र ज्योति छ।
र सायद—
“म” भित्रै ईश्वरलाई खोज्ने ढोका पनि छ।
त्यसैले आज फेरि म आफैँलाई सोध्दैछु—
म के हुँ?
नाम होइन भने के हुँ?
शरीर होइन भने के हुँ?
पद होइन भने के हुँ?
सम्पत्ति होइन भने के हुँ?
म को हुँ?
सायद यो प्रश्नको उत्तर अरू कसैले दिन सक्दैन।
यो उत्तर
म आफैँले आफ्नो अन्तरात्माभित्र खोज्नुपर्छ।
किनकि जबसम्म मैले
आफ्नो “म” लाई चिनेको छैन,
तबसम्म मैले संसार चिनेँ भन्नु
सायद अधुरो सत्य मात्र हो।
र जुन दिन मैले
आफ्नो वास्तविक “म” लाई चिनेँ—
सायद त्यही दिन
मैले पहिलोपटक
जीवनलाई साँच्चिकै चिनेको हुनेछु।
म के हुँ?
यो प्रश्न मात्र होइन।
यो मेरो सम्पूर्ण जीवनको खोज हो।
